Morele taal is nog geen wijsheid

De these die je twee keer leest

Rosanne Hertzberger – microbioloog en voormalig Tweede Kamerlid voor NSC – schreef vandaag in NRC een column met een prikkelende these: dat we de wijsheid om goed te leven moeten zoeken bij de religieuze conservatieven. Tussen de MAGA-aanhangers, de christelijk-nationalisten en de abortustegenstanders zou liggen wat onze tijd is kwijtgeraakt. Ze bezoekt volgende week zelfs hun congres, het zogeheten rechtse Davos. Je leest het twee keer. En toch, tot mijn eigen ongemak, heeft ze voor de helft gelijk.

Haar stuk zit achter de NRC-betaalmuur, dus eerst kort waar het op neerkomt. Ze legt de vinger op een echte leegte. Ze stopte met excessief op haar telefoon kijken – niet omdat de slaapdata tegenvielen, niet omdat het ongezond was, maar omdat het simpelweg geen goed leven was. En in onze tijd durft bijna niemand meer met enig gezag te zeggen dat dát niet deugt. De dominee zweeg, de rabbijn en de imam evenzo. Wat overbleef zijn de dokter, de psychiater en de wetenschapper – en die kunnen alleen meewegen wat meetbaar is. Aanwezigheid, aandacht, nabijheid in deze tastbare wereld laten zich niet vangen in statistiek. Terwijl we vóélen dat ze ons worden afgenomen. Dat is scherp gezien en moedig opgeschreven.

De sprong die ik niet kan volgen

Maar dan komt de sprong. Omdat wetenschap en technocratisch liberalisme tekortschieten als morele gids, zouden we voor wijsheid “toch in die hoek” moeten zijn – juist nu AI de hele mensheid op de helling zet. En precies daar kan ik haar niet meer volgen. Want morele taal is nog geen wijsheid.

Begrijp me goed: de vragen die in die hoek worden gesteld, zijn echt. Wat doet de schermverslaving met de ziel? Is het niet ijdel, dit eindeloze sleutelen aan onszelf? Dat zijn betere vragen dan alleen “is het schadelijk?”. Maar dat iemand de juiste vraag stelt, maakt zijn antwoord nog niet wijs.

Ik kijk hier door de bril van iemand die gelooft dat we als mensheid voor een omwenteling staan, en dat we die niet doorstaan met meer gehoorzaamheid, maar met meer volwassenheid. Vanuit die bril zie ik dit.

Dat sommige denkers nog de oude woorden in de mond nemen – ziel, deugd, waardigheid, het goede leven – betekent niet dat zij de wijsheid in pacht hebben. Het betekent dat zij een vocabulaire bewaarden dat progressief Nederland heeft laten verstoffen in een la vol beleidsnota’s. De waarden zijn er nog: waardigheid, rechtvaardigheid, barmhartigheid, zorg voor wie na ons komt. Maar ze zijn vertaald in inclusiebeleid, sociale veiligheid en kansengelijkheid – alsof ze door een printer zijn gekauwd. De geest is er. De taal is verdampt.

Het conservatisme heeft de oude woorden bewaard. Maar oude woorden zijn nog geen oude wijsheid.

Geen nieuwe dominee, maar volwassenheid

Morele stemmen zijn er namelijk genoeg – ouders, leraren, artsen, kunstenaars, jongeren. Wat ontbreekt is niet de moraal, maar het vanzelfsprekende gezag van bovenaf. Dat is geen leegte. Dat is een verschuiving.

Eeuwenlang legden we de bron van wat goed is búíten onszelf. Eerst bij God en de kerk. En toen we die afdankten, bij de data en de experts. Nu wijst Hertzberger een derde adres aan: de conservatief. Maar het probleem zit niet in wélk adres. Het probleem is dat we de bron telkens buiten onszelf blijven zoeken. Wat onze tijd vraagt is geen nieuwe dominee. Het is wat ik morele volwassenheid noem: het vermogen om, samen en verbonden, zelf te onderscheiden wat goed is. In de taal van de Inner Development Goals gaat het om nederigheid, perspectief nemen, empathie, kritisch denken, verbondenheid en moed – geen zachte deugden voor op een poster, maar de harde voorwaarden voor een samenleving die niet terugvalt in stamdenken.

Het verlies van oude autoriteit is niet het verlies van moraal. Het kan het begin van volwassenheid zijn.

Leg de woorden naast de feiten

En volwassenheid heeft een toets – eentje die voor iedere moraal geldt, links of rechts, seculier of religieus. Beschermt ze ook de vrijheid en de waardigheid van wie buiten de norm valt? Morele taal kan dragen, maar ook disciplineren. Verbinden, maar ook buitensluiten. Daarom is de vraag niet óf het conservatisme waarden heeft. De vraag is wie onder die waarden mag ademen.

Leg die toets eens naast de plek waar de beweging concreet heen wil. In de Verenigde Staten ligt Project 2025: een lijvig transitieprogramma van de Heritage Foundation en meer dan honderd verwante organisaties om een volgende conservatieve regering beleidsmatig, bestuurlijk en personeel voor te bereiden. Onder woorden als vrijheid, gezin en herstel staat een programma dat publieke instituties wil herinrichten, federale bescherming wil terugdringen en ambtelijke tegenmacht wil verzwakken. In het onderwijs gaat het onder meer om het opheffen van het ministerie van Onderwijs, het beëindigen van Head Start voor arme peuters, het afbouwen van financiering voor scholen in arme wijken, en het terugdraaien van bescherming voor LHBTI+-leerlingen. Dat is geen cultuurkritiek meer. Dat is bestuurskunde.

En neem de conferentie zelf – de Alliance for Responsible Citizenship. Ze spreekt de mooiste taal van allemaal: human flourishing, verantwoordelijkheid, wederopbouw. Maar volgens onderzoek van Greenpeace’s Unearthed en DeSmog schuiven daar, blijkens een uitgelekte deelnemerslijst, naast de filosofen en schrijvers ook politici aan van radicaal-rechtse partijen – het Duitse AfD, het Vlaams Belang, het Spaanse Vox, onze eigen PVV – naast anti-abortusactivisten en bedrijven en financiers uit fossiele- en tech-netwerken. Ik trek die conclusie niet voor je. Ik leg de feiten naast de woorden, en laat je zelf kijken.

Want hier wreekt zich het verschil tussen taal en wijsheid. Een moraal die streng is voor de kwetsbare en mild voor de machtige is geen wijsheid – hoe oud en warm de woorden ook klinken.

De spiegel van de meester

En voor wie de oude woorden serieus neemt: Jezus, naar wie deze beweging zo graag verwijst, begon zelden met het veroordelen van de ander. Tegen wie klaarstond om te stenigen, zei hij: wie zonder zonde is, werpe de eerste steen. Hij sprak over vergeving, over liefde voor de vreemdeling, over zorg voor wie buiten de kring viel. Wat zou er met ons denken gebeuren als we de werkelijkheid niet meer bekeken vanuit ons eigen gelijk, maar door de ogen van de ander – en van alles wat na ons nog zal leven? En durven we onszelf te vergeven dat we zelf net zo goed aan dat scherm vastzitten, vóórdat we een ander de maat nemen?

En er is nog iets dat de conservatieve diagnose mist. Onze telefoonverslaving is geen karakterzwakte die we met wat meer discipline en gezin oplossen. Achter die verslaving zit een industrie die heeft geleerd onze aandacht te oogsten voordat wij haar kunnen beschermen. De telefoon verslaaft ons niet omdat er te weinig dominees zijn, maar omdat een hele bedrijfstak ons narcisme winstgevend heeft gemaakt. Wie alleen “ijdelheid” zegt, laat de machinerie ongemoeid.

Volwassen genoeg om het zelf te dragen

Nu de sterkste tegenwerping, en ik meen het. Misschien is “vind het in jezelf, samen” precies de vrijblijvendheid die de leegte veroorzaakte. Een traditie bindt. Ze corrigeert je als je jezelf voor de gek houdt. Ze draagt over generaties iets door dat groter is dan jouw stemming van vandaag. Een mens kan moeilijk zijn eigen kompas zijn als er niets boven hem uitgaat. Dat bezwaar is geen kleinigheid.

En toch. Morele volwassenheid is niet ieder voor zich – ze is het tegendeel. Ze vraagt dat je jezelf begrenst in plaats van optimaliseert. Ze vraagt te erkennen dat ook de traditie zich kan vergissen, net zo goed als de wetenschap. Ze vraagt een verbondenheid die niet ophoudt bij het eigen gezin, de eigen kerk, het eigen volk, maar de vreemde, de natuur en wie na ons komt insluit. Dat is geen losse moraal. Het is een veeleisender moraal dan welke meetlat ook – en ze staat niet bóven je, maar tussen ons.

Wat we kunnen doen is dan ook niet terug naar vroeger. Maak scholen telefoonvrij. Leg de aansprakelijkheid voor verslavend ontwerp bij wie eraan verdient, niet bij de ouder die er in zijn eentje tegen vecht. En oefen, ondertussen, in wat geen app je teruggeeft: aandacht, aanwezigheid, het ongemak verdragen van een leeg moment.

Dus ja – laten we opnieuw durven spreken over het goede leven. Maar laten we wijsheid niet verwarren met heimwee. Als de conservatieven wijsheid claimen, laten ze dan beginnen bij de meest ongemakkelijke deugden: barmhartigheid voor wie buiten de norm valt, nederigheid tegenover de wetenschap, vergeving zonder machtsbehoud, en liefde voor de vreemdeling.

Wat Hertzberger voelt wegglippen – haar aanwezigheid, haar aandacht voor de mensen om haar heen in deze tastbare wereld – is geen naïviteit. Het is informatie. Maar het wijst niet naar een hoek waar de wijsheid ligt opgeslagen. Het wijst naar een vermogen dat we zijn verleerd, en samen weer mogen leren.

De vraag is niet of we terug moeten naar een gezag dat voor ons oordeelt. De vraag is of we volwassen genoeg durven worden om het zelf te dragen.

Bronnen

• Rosanne Hertzberger, column in NRC (18 juni 2026) – nrc.nl
• The Heritage Foundation, Mandate for Leadership: The Conservative Promise (Project 2025) – heritage.org / mandateforleadership.org
• Brookings Institution – analyse van de onderwijsagenda van Project 2025 (ministerie van Onderwijs, Head Start, Title I, Schedule F, burgerrechten- en LHBTI+-bescherming) – brookings.edu
• Alliance for Responsible Citizenship – programma ARC 2026, “The Age of Reconstruction”, 23–25 juni 2026 – arc-conference.com
• Greenpeace Unearthed & DeSmog (18 juni 2026) – berichtgeving op basis van een uitgelekte deelnemerslijst van ARC 2026 – unearthed.greenpeace.org / desmog.com