Genoeg gehad — waar willen we nog naar verlangen?

Misschien hebben we niet te weinig welvaart gecreëerd.

Misschien zijn we alleen vergeten te bedenken wat er ná genoeg komt.

Mijn overtuiging: een samenleving die zich niets anders meer kan voorstellen dan méér, verandert nooit. En precies daar staan we: verzadigd, comfortabel en zonder verlangen.

Want we hebben bijna alles gekregen waar we generaties lang om vroegen: genoeg, comfort, zekerheid. Maar juist op dit hoogtepunt ontstaat een vreemd ongemak. Het systeem dat we bouwden om ons te geven wat we nodig hadden, is zó succesvol dat het ons nu vooral geeft wat we vrezen.

We hebben de regie aan de markt overgelaten. En de markt is briljant in het creëren van welvaart, maar blind voor wat ze onderweg vernietigt. Zo werd hetzelfde systeem dat ons rijk maakte, langzaam de bron van onze grootste risico’s. Deze risico’s zijn van iedereen en daarom van niemand, maar vroeg of laat keren ze terug. Bij ons.

Utopie, zeggen de economen

Deze week zag ik dat patroon ineens scherp.

De Franse econoom Thomas Piketty berekende met ruim veertig wetenschappers door hoe een leefbare én rechtvaardige wereld er in 2100 uit zou kunnen zien. Een van zijn conclusies: we zouden flink minder moeten gaan werken. “Om de planeet leefbaar te houden, moeten we veel minder gaan werken,” vatte hij het zelf samen.

“Utopie,” zeiden de meeste economen. “Onrealistisch. Mooi rekenwerk, maar het gaat nooit gebeuren.”

Stel je eens voor

Ik haal Piketty er niet bij als blauwdruk, niet als eindbestemming, niet als dé oplossing. Maar als spiegel, als gedachte-experiment. Als een paar vragen die we onszelf veel te lang niet meer durven stellen.

Stel je eens voor dat we de winst van al onze slimheid niet langer in méér spullen staken, maar in tijd. Dat productiviteit niet automatisch “meer” ging betekenen, maar “lichter”.

Stel je voor dat bijna de helft van ons werk naar zorg en onderwijs ging — naar elkaar, in plaats van naar dingen.

Stel je voor dat “genoeg” een doel werd. Geen scheldwoord, geen gebrek aan ambitie, maar een richting.

Voel je wat er gebeurt als je dit leest? Bij de meesten van ons komt eerst de afweer — “ja maar, dat kan toch helemaal niet.” En dan, heel even, iets anders. Een verlangen. Dat verlangen is geen naïviteit. Het is informatie.

De scherpste tegenstem

De scherpste kritiek komt niet van mensen die tegen een betere wereld zijn. Ze komt van mensen die grote blauwdrukken wantrouwen.

Neem econoom Lex Hoogduin, die put uit de traditie van Friedrich Hayek. Hij wijst erop dat een plan als dat van Piketty suggereert dat we wetenschappelijk kunnen uitrekenen hoe de wereld eruit móét zien — en met welk beleid we daar komen. Dat, zegt hij, is precies wat Hayek de “pretentie van kennis” noemde: de illusie dat je een samenleving — dat complexe geheel waarin alles met alles samenhangt — vanaf een tekentafel kunt ontwerpen. Wie dat tóch probeert, belandt al snel bij centrale planning en bij dwang. En de geschiedenis kent genoeg idealen van rechtvaardigheid die onderweg vrijheid en welvaart vernietigden.

Dat argument verdient serieuze aandacht. Eerlijk gezegd heeft Hayek daar historisch gezien niet zelden gelijk in gehad. En er zijn ook nuchtere, rekenkundige bezwaren: we vergrijzen, er komen minder werkenden tegenover meer ouderen, en wie betaalt dan de zorg en de pensioenen als we de uren halveren? Een open economie die minder werkt, verliest bovendien terrein aan economieën die gewoon doorgaan. Dat zijn geen drogredenen. Dat is de werkelijkheid van het systeem zoals het nu staat.

De vraag onder de vraag

En toch. Ik wil niet de fout maken die ik Hoogduin anders zou verwijten — zijn persoon duiden in plaats van zijn betoog. Hij heeft een punt. De vraag is alleen niet: heeft Hoogduin gelijk? De vraag is: welke aanname zit er onder zíjn reactie, en welke onder die van Piketty?

Want let op waar het gesprek vrijwel meteen heen gaat. Het gaat over de vraag of Piketty’s voorstel haalbaar is binnen het huidige systeem. Veel minder over de vraag of dat systeem zelf nog houdbaar is. We toetsen het verlangen aan de werkelijkheid, maar de werkelijkheid bijna nooit aan het verlangen. En let op wat al die nuchtere bezwaren delen: ze beschrijven hoe het systeem werkt, niet of het zo moet blijven. Het zijn argumenten over het hóé, vermomd als argumenten over het óf.

Daar komt mijn eigen bias om de hoek kijken, dus laat ik die maar gewoon benoemen. Ik kijk naar deze tijd vanuit de overtuiging dat we niet simpelweg een economie aan het optimaliseren zijn, maar middenin een bredere maatschappelijke transitie zitten — een verandering van tijd, geen tijd van verandering. Daardoor lees ik Piketty niet als een plan dat uitgevoerd moet worden, maar als een uitnodiging om opnieuw na te denken over wat we eigenlijk onder vooruitgang verstaan.

Door die bril verschuift de vraag. Niet: is dit haalbaar? Maar: waarom kunnen we ons zo moeiteloos het einde van de leefbaarheid voorstellen — vier graden opwarming, instortende systemen — en zo moeilijk het einde van een paar economische aannames? Misschien zit onze grootste blinde vlek niet in de cijfers. Misschien zit hij in onze verbeelding.

Twee bergtoppen, één landschap

Als je goed kijkt, gaat de diepste spanning tussen Hoogduin en mij helemaal niet over een 25-urige werkweek. Ze gaat over iets fundamentelers. En het mooie is: we vertrekken bij precies dezelfde waarneming.

Hoogduin zegt: het huidige systeem heeft ongekende welvaart gebracht — dus wees voorzichtig met grote experimenten.

Ik zeg: het huidige systeem heeft ongekende welvaart gebracht — en juist daarom moeten we onderzoeken wat er ná die welvaart komt.

Zelfde premisse. Tegengestelde conclusie. Dat zijn geen ruziënde meningen; dat zijn twee wereldbeelden. En een sterke opinie hoeft niet te winnen van het andere kamp. Ze hoeft alleen zichtbaar te maken vanaf welke bergtop ieder van ons naar hetzelfde landschap staat te kijken.

Want zo werken systemen: ze verdedigen zich. Belangen die er baat bij hebben dat alles blijft, graven zich in — niet uit kwaadaardigheid, maar zoals een rivier de weg van de minste weerstand volgt.

En hier wringt iets wat we te vaak overslaan. Het is grotendeels ditzelfde systeem — het marktdenken, de klassieke economie — dat de problemen heeft voortgebracht die ons nu boven het hoofd groeien. De belofte was altijd dat de markt zichzelf zou corrigeren: dat ze, waar het misging, vanzelf de balans zou herstellen. Zelfreinigend is ze niet gebleken. Integendeel — de schade werd net zo lang doorgeschoven tot ze van iedereen was, en van niemand.

Zeg nu zelf. Kunnen we van Coca-Cola verwachten dat het uit zichzelf frisdrank gaat maken die minder verslavend en gezonder is? Kunnen we van een supermarkt als Albert Heijn verwachten dat straks tachtig procent van wat op ooghoogte ligt, goed is voor mens én planeet? We weten het antwoord. En het is niet omdat de mensen achter die bedrijven slechter zouden zijn dan wij — het is omdat het systeem hen niet beloont voor gezondheid, maar voor omzet.

Dus de eerlijke vraag is: werkt een systeem dat draait om markt en groei eigenlijk nog wel, als je het afmeet aan waar het uiteindelijk om zou moeten gaan — onze gezondheid, ons welzijn, een leefbare planeet? En als dat antwoord schuurt: kunnen we de noodzakelijke correctie dan neerleggen bij uitgerekend de grootste belanghebbende bij de status quo? Of wordt het tijd dat we die verantwoordelijkheid zelf weer oppakken — als burgers, als professionals, als mensen die niet langer wachten tot het systeem zichzelf geneest?

Eerlijk gezegd is de kans groter dat er weinig verandert dan veel. Maar een systeem kantelt nooit zolang niemand zich nog iets anders kán voorstellen. De verbeelding komt altijd vóór de verandering.

Het begint al

En het mooie is: het begint al. Ik schreef onlangs over de wonderen die zich, terwijl wij naar de scherven kijken, alweer aandienen — een land dat zijn ministerie van Landbouw ondergeschikt maakte aan natuur, een vermogensbelasting die langzaam door de instituties kruipt, een rapport dat het onmogelijke gewoon dóórrekende en haalbaar bevond. Wat tien jaar geleden utopie heette, is hier en daar al beleid.

Misschien is dat wel wat “utopie” werkelijk betekent. Niet: onmogelijk. Maar: nog niet gewoon.

Tot slot

Dat maakt het klein en concreet. We hoeven niet te wachten op Piketty, op de politiek, op een wereld die kantelt. In je werk: welk stukje “genoeg” zou je je team, je afdeling, jezelf alvast durven gunnen? Welke groei jagen we nog na uit gewoonte, terwijl niemand er nog gelukkiger van wordt?

Het is, in de kern, de beweging van ego naar eco. Van meer naar genoeg. Van ik naar wij. En ze begint niet bij een minister. Ze begint daar waar wij ons eindelijk iets anders durven voorstellen — en de buitenkant laten volgen.

We hebben gekregen waar we om vroegen.

De vraag is niet meer of we genoeg hebben.

De vraag is of we nog durven verlangen naar wat ná genoeg komt.

En jij — welk systeem dien jij, morgen weer?

Bronnen

• Thomas Piketty e.a., Global Justice Report (World Inequality Lab, 2026).
• Lex Hoogduin (emeritus hoogleraar economie; Mises Instituut), in reactie op Piketty — NRC, juni 2026.
• Ulrich Beck, Risikogesellschaft (1986) — voor het idee van de risicomaatschappij dat onder dit stuk doorklinkt.
• Eigen blog: Wonderen die zich aandienen (juni 2026).