Er was eens een toekomst

Er was eens een toekomst die slechts door een enkeling werd geduid. Vandaag lijkt iedereen die vooruitkijkt wel futurist, of futuroloog te heten, of minimaal een trendwatcher te zijn.

Een presentatie over AI, biohacking en een paar beelden van humanoïde robots, een voorspelling voor 2035 — het etiket is snel geplakt. Dat is begrijpelijk. De toekomst bonkt hard op de deur en onze uitdagingen lijken groter dan ooit. Je merkt het aan alles: aan de polarisatie in de samenleving, aan de onrust en onzekerheid onder mensen en organisaties.

En wie belooft te kunnen vertellen wat er allemaal nog aankomt, vindt overal een gewillig oor.

Maar de vraag is niet wie het beste onderzoek doet, de mooiste verhalen vertelt of de meest spectaculaire vergezichten toont. De vraag is vanuit welke blik iemand naar morgen kijkt en of die blik ons helpt bij wat er nú van ons wordt gevraagd.

Want wat zoeken we eigenlijk in al die toekomstverhalen? Een beetje meer duidelijkheid. Iets van vastigheid. Misschien zelfs hoop. En hoe realistisch moet en kan die eigenlijk zijn?

De verwarring ontstaat omdat verschillende rollen steeds vaker hetzelfde etiket krijgen. Maar wie verder kijkt, ziet dat ze elk een andere vraag stellen. En ieder op hun eigen manier helpen om morgen beter te begrijpen. Zo kijk ik ernaar.

Een trendwatcher vraagt: wat zien we veranderen? Hij kijkt naar signalen in het heden. Naar bewegingen in gedrag, cultuur en markt. Niet om de toekomst te voorspellen, maar om zichtbaar te maken wat zich al aandient en wat vandaag aandacht verdient. Een goede trendwatcher herkent patronen, legt verbanden en vertaalt ontwikkelingen naar de praktijk. Dat is een vak.

Een futuroloog stelt een andere vraag: welke toekomsten kunnen hieruit ontstaan? Niet één, maar meerdere, vaak decennia vooruit. Met onderzoek, methoden en scenario’s verkent hij verschillende richtingen. Niet om met zekerheid te voorspellen wat er gaat gebeuren, maar om te begrijpen wat mogelijk wordt en hoe we ons daarop kunnen voorbereiden. Dat is een discipline. En wie eerlijk is over onzekerheid, is betrouwbaarder dan wie zekerheid veinst.

Een futurist kijkt vanuit weer een andere hoek: wat betekenen deze bewegingen voor mensen, organisaties en samenleving? Welke krachten veranderen niet alleen wat er gebeurt, maar ook hoe we werken, leven en betekenis geven? De futurist probeert te begrijpen wat eraan komt, en vooral wat de kanteling van deze tijd nú van ons vraagt.

Geen van deze rollen is beter dan de andere. Wie wil weten wat er volgend jaar verandert, heeft meer aan een trendwatcher dan aan een verhaal over tijdperken. Wie een koers uitzet voor de komende generaties, wil scenario’s. En wie voelt dat er iets groters verschuift, zoekt duiding. Het verschil zit niet in status. Het zit in perspectief.

Want niet alleen de vraag verschilt. Ook de bril waardoor iemand kijkt. Een toekomstbeeld dat vooral door technologie wordt gevormd, vertelt een ander verhaal dan een blik waarin ook mens, samenleving en natuur meetellen.

Als de rollen steeds vaker hetzelfde etiket krijgen, hoe weten we dan nog vanuit welke blik een toekomstverhaal wordt verteld?

Langs welke kanalen en media bereiken ons de verhalen over de toekomst? Steeds vaker via de systemen waarmee we zoeken.

Ik stelde de vraag deze week aan drie AI-systemen: wie zijn de bekendste Nederlandse futurologen en futuristen? Er kwamen wisselende lijstjes terug. Met de technologie-hoek meestal bovenaan.

Dat is geen verwijt aan wie erop staat en wat zij claimen te zijn. Labelen is zelf een trend geworden: een naam moet ergens bij horen, een categorie moet houvast geven. Rollen onderscheiden helpt. Mensen in vakjes stoppen is iets anders. Aan dat laatste doe ik liever niet mee. Ieder zijn focus en kracht.

Maar er zit een risico in. Technologie is niet de enige kracht die de toekomst vormt, wel een steeds belangrijkere. Wie morgen vooral lyrische verhalen over AI en robots hoort, kan gemakkelijk gaan geloven dat de toekomst vooral door technologie wordt gevormd. Terwijl denkers als Jan Rotmans, Farid Tabarki en Peter van der Wel al jaren laten zien hoeveel breder de kanteling is: maatschappelijk, ecologisch, menselijk. Want niet alles wat technologisch kan, is ook wat we werkelijk nodig hebben.

De vraag is dus niet alleen welke ontwikkelingen eraan komen. Of wie daar de meest inspirerende woorden bij vindt. Het gaat ook niet primair om wat je onderzoekt, zegt en schrijft. Volgens mij gaat alles om wat het voor ons mensen waarachtig kan betekenen.

Hoe scheiden we de zin van de onzin? Die vraag wordt steeds belangrijker, nu technologie onze toekomst steeds meer lijkt te bepalen. En ook de verhalen waarmee we die toekomst proberen te zien en te begrijpen.

Wie over morgen spreekt en AI negeert, is naïef of anders een anachronist en mist de grootste kansen en risico’s van deze tijd. En een spectaculair verhaal maakt impact: met ongeloof en flinke verwondering schudt het mensen door elkaar, en soms is die wake-up call precies wat een zaal nodig heeft.

Maar tegelijk wringt het hier ook. AI is zeker dé versneller, maar tegelijk ook een serieuze stoorzender voor de transitie naar een nieuw tijdperk. Technologie kan versnellen wat we doen, maar zou niet mogen bepalen waarvóór en waarheen we versnellen. De richting kiezen: dat is en blijft aan ons, aan mensen.

Het geloof dat een volgende generatie AI en robots onze problemen wel oplost, is geen visie maar vals optimisme. Een gemakkelijk excuus voor problemen die we als mensheid zelf hebben gecreëerd, zonder de vraag te stellen waarvoor we technologie eigenlijk nodig hebben en wat we ermee willen bereiken. Is de bedoeling van AI echt het wegsnijden van arbeidsplaatsen door organisaties effectiever en efficiënter te maken? Voor wie is dan de bonus? En wie compenseert de mensen die jarenlang loyaal zijn gebleven? Toch niet alleen de samenleving, hoop ik?

Voor wie een spreker en toekomstdenker zoekt, is dat onderscheid geen detail. Wie het spektakel boekt terwijl de organisatie richting zoekt, krijgt een prachtige dag, maar niet de antwoorden waar de mensen naar op zoek zijn.

Hoe zetten we mensen in beweging en in de goede richting? Niet door nog meer voorspellingen over ons heen te strooien. Aan voorspellingen is geen gebrek. Waar het aan ontbreekt, is betekenis.

De verhalen die blijven hangen, zijn verhalen die de kanteling voelbaar maken. Die niet alleen laten zien wat er verandert, maar ook uitnodigen om te kijken wat dat van ons vraagt. Niet vanuit blind geloof in een betere wereld, maar vanuit realistische hoop: de overtuiging dat onze keuzes ertoe doen, juist wanneer veel onzeker voelt.

Daarom zijn verschillende blikken nodig. Als futurist kijk ik naar de krachten die de toekomst vormen en de werelden die daaruit kunnen ontstaan. Als trendwatcher kijk ik dichter op het heden: welke signalen en verschuivingen dienen zich vandaag al aan? Beide blikken helpen om te begrijpen waar we staan en welke vragen voor ons liggen.

Tegelijk mogen we onszelf en ons vak niet te serieus nemen. Deze week keek ik naar het gesprek dat Wim Brands  voerde met filosoof René Gude, toen Denker des Vaderlands. Hij noemde zichzelf daarin met een glimlach een hoopvolle depressionist. Die zelfspot is een mooie spiegel voor iedereen die over morgen spreekt. Ook voor mij. Zijn ontspannen blik op het einde raakte me: ik weet dat het altijd dichtbij kan zijn. Juist dat maakt de vraag wat we met onze tijd doen zo dringend.

Verwacht van geen enkele toekomstdenker een kristallen bol. Wie beweert precies te weten wat er gaat gebeuren, vertelt een sprookje. Ook ik heb die bol niet op mijn bureau staan.

Er was eens een toekomst. Niet als vaststaand verhaal dat ons wordt overhandigd, maar als iets dat we samen schrijven. Misschien is de belangrijkste vraag daarom niet hoe die toekomst eruitziet, maar wie wij worden terwijl we haar maken.

Of we er een leuker mens van worden? Dat blijft de mooiste vraag van allemaal.

Deze kolom is niet bedoeld om te oordelen over mensen en hun werk. Het is een beschouwing: mijn gekleurde manier van kijken. Want elk mens heeft last van confirmation bias en cognitieve dissonantie: we zien graag wat we al dachten, of wat we graag bevestigd willen zien. Ook de systemen waarmee ik deze kolom schreef, ontsnappen daar niet aan. Ze gaven mij net iets te graag gelijk. De richting van dit verhaal bleef daarom mensenwerk. Precies zoals het hoort.

PS. Tijdens het schrijven heb ik de meelezende AI’s ook getest. Ik verstopte bewust een fout in de concepttekst: René Gude werd “de eerste Denker des Vaderlands” — hij was de tweede. Eén van de geteste systemen zag de fout niet. Sterker nog: hij vond de fout een verbetering. Het las “ritmisch superieur” en gaf Gude “de juiste historische status”. De toekomst voorspellen kunnen we niet. Maar dit had ik precies zo zien aankomen.